Tepeköy Aziz Georgios Kilisesi: Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Projesi

Tekirdağ’ın Şarköy ilçesine bağlı Tepeköy’de, 2246 parselde yer alan Aziz Georgios Kilisesi; bölgenin geç Osmanlı dönemi Rum Ortodoks mimarisini belgeleyen önemli kırsal yapılardan biridir. Yapının ana girişindeki tarih izleri ve proje raporlarındaki değerlendirmeler, kilisenin Sterna olarak da bilinen Tepeköy halkı tarafından 1887 yılında Aziz Georgios adına yaptırıldığını göstermektedir.

29 Ağustos 2013 tarihli ve 1196 sayılı kararla 1. grup korunması gerekli kültür varlığı olarak tescillenen yapı için hazırlanan sanat tarihi, rölöve, restitüsyon ve restorasyon çalışmaları; kilisenin mevcut durumunu belgelemeyi, özgün mimari kurgusunu araştırmayı ve korunmasına yönelik müdahale kararlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Yapı künyesi

Yapı: Aziz Georgios Kilisesi (Tepeköy Kilisesi)
Yer: Tepeköy, Şarköy, Tekirdağ
Parsel: 2246
Yapım tarihi: 1887
Yapı türü: Rum Ortodoks kır kilisesi
Plan tipi: Üç nefli, tek apsisli bazilika
Tescil: 29.08.2013 / 1196, 1. grup kültür varlığı
Proje kapsamı: Sanat tarihi, rölöve, restitüsyon ve restorasyon

Tepeköy ve kültürel bağlam

Tepeköy’ün eski adları arasında Sterna ve İsterne yer alır. Köyün kuruluşuna ilişkin bilgiler büyük ölçüde sözlü anlatılara dayanır. Geçmişte bağcılık, şarap üretimi ve ipek böcekçiliğiyle öne çıkan yerleşimde Rum nüfusun varlığı, kilise yapısı ve geleneksel konut dokusu üzerinden izlenebilmektedir.

Aziz Georgios Kilisesi’nin ibadet işlevini ne zaman kesin olarak yitirdiği bilinmemektedir. Proje raporlarında, 1922 sonrasında değişen demografik yapı ile birlikte yapının özgün kullanımından uzaklaştığı; zaman içinde ahır, depo, şarap mahzeni ve konut gibi işlevlerle kullanıldığı belirtilmektedir. Bu müdahaleler, kilisenin hem mekânsal bütünlüğünde hem de özgün malzemelerinde ciddi kayıplara yol açmıştır.

Mimari özellikler

Kilise, eğimli bir arazi üzerindeki köşe parselde doğu–batı doğrultusunda uzanır. Dikdörtgen planlı yapı; batıda narteks, üç nefli naos, bema ve doğuda dışa taşkın yarım daire biçimli apsisten oluşmaktadır. Günümüze ulaşan duvarlar, araştırma kazıları ve mimari izler yapının üç nefli ve tek apsisli plan şemasını doğrulamaktadır.

Beden duvarları, bölgeye özgü kum taşlarıyla kaba yonu taş yığma tekniğinde inşa edilmiştir. Taş örgü içinde üç sıralı tuğla hatıllar ve iç cidarda yatay ahşap hatıllar kullanılmıştır. Bazı bölümlerde antik yapılardan devşirilmiş taşlara da rastlanmaktadır. Pencerelerdeki tuğla kemerler, hafifletme kemerleri ve batı cephesindeki özenli ana giriş düzenlemesi yapının karakteristik ayrıntılarıdır.

Batı cephesinin orta aksında yer alan yuvarlak kemerli ana giriş, ahşap çift kanatlı özgün kapısıyla birlikte yapının en önemli mimari öğelerindendir. Kapı üzerinde metal plakalarla oluşturulmuş haç ve 1887 tarihinin izleri okunabilmektedir. Girişin üstünde dikdörtgen biçimli mermer bir kitabe bulunur.

Tepeköy Aziz Georgios Kilisesi belgeleme fotoğrafı 1

Tepeköy Aziz Georgios Kilisesi belgeleme fotoğrafı 2 — Tepeköy Aziz Georgios Kilisesi belgeleme fotoğrafı 1

Rölöve bulguları ve mevcut durum

Rölöve çalışmaları, yapının üst örtüsünün bütünüyle kaybolduğunu; duvarların üst kotlarında, pencere açıklıklarında ve apsis çevresinde önemli malzeme kayıpları bulunduğunu ortaya koymaktadır. Kuzey ve güney cephelerdeki naos pencerelerinin bir bölümü taş ve tuğlayla kapatılmış, bazı özgün açıklıklar farklı kullanımlar için değiştirilmiştir.

İç mekânda ve dış cephelere bitişik çok sayıda niteliksiz muhdes ek bulunmaktadır. Bu ekler narteks, naos, bema ve apsisin özgün mekânsal ilişkilerini bozmuş; zemin kotlarını ve özgün döşemeleri görünmez hâle getirmiştir. Duvar yüzeylerinde çimento esaslı sıva ve harçlar, yapısal çatlaklar, bitkilenme, paslanmış metal elemanlar ve yoğun moloz birikimi tespit edilmiştir.

Restitüsyon yaklaşımı

Restitüsyon çalışması; yapıdaki mimari izler, araştırma kazıları, sözlü tarih verileri, arşiv taramaları ve benzer dönem kiliseleriyle yapılan karşılaştırmalar birlikte değerlendirilerek hazırlanmıştır. Kaynaklarda yapıya ait yeterli tarihî görsel bulunamadığı için, kesin verinin olmadığı ayrıntılarda tipolojik karşılaştırmalardan ve uzman görüşlerinden yararlanılmıştır.

Projede narteks üzerinde ahşap bir galeri katı, üç nefli naos düzeni, ahşap taşıyıcılar, sal taşı döşeme ve kutsal bölümde mermer kaplama önerilmektedir. Üst örtü, ahşap konstrüksiyonlu beşik çatı ve alaturka kiremit olarak ele alınmıştır. Kapı ve pencere açıklıkları mevcut mimari izlere göre korunmuş; kayıp doğramalar ahşap çift kanatlı ve kepenkli biçimde restitüe edilmiştir.

Restorasyon kararları

Restorasyon projesi, restitüsyon kararları doğrultusunda ve özgün malzemeyi mümkün olan en yüksek oranda koruma ilkesiyle hazırlanmıştır. Başlıca müdahaleler şunlardır:

İç mekândaki ve cephelere bitişik niteliksiz muhdes eklerin kaldırılması,
Özgün zemin kotuna kontrollü kazıyla ulaşılması ve yeni bulguların belgelenmesi,
Taş ve tuğla duvarlarda özgün örgü ve harç özelliklerine uygun tamamlama yapılması,
Çatlakların boyutuna göre enjeksiyon, paslanmaz kenet ve sınırlı örgü yenilemesi uygulanması,
Çimento esaslı sıva ve harçların kontrollü biçimde uzaklaştırılması,
Korunabilir taş ve tuğla örgünün sağlamlaştırılması, kayıp bölümlerin uyumlu malzemeyle tamamlanması,
İç ve dış cephelerin özgün örneğe uygun horasan esaslı sıvayla ele alınması,
Ahşap makaslı çatının kaplama tahtası, su yalıtım katmanı ve alaturka kiremitle yeniden kurulması,
Özgün ana giriş kapısının çürüyen bölümleri dışında korunması,
Yeni ahşap elemanların kurutulmuş, emprenye edilmiş ve yangına karşı korumalı malzemeden üretilmesi.

Uygulama sırasında ortaya çıkabilecek yeni arkeolojik veya mimari bulguların belgelenmesi, projenin gerekli bölümlerinin bu verilere göre revize edilmesi ve ilgili koruma kurulunun onayıyla ilerlenmesi öngörülmektedir.

Fotoğraf albümü

Fotoğraf arşivi; batı, kuzey, doğu ve güney cepheleri ile iç mekândaki duvarları, açıklıkları, muhdes ekleri, yapısal çatlakları ve malzeme bozulmalarını ayrıntılı biçimde belgelemektedir.