Kaşgârî Murtaza Efendi Tekkesi, Eyüp Merkez Mahallesi’nde Hüsam Efendi Sokağı ile Karyağdı Sokağı arasında yer alan önemli bir Nakşibendî cami-tekke yapısıdır. Bu yazı, yapıya ilişkin rölöve, restitüsyon ve restorasyon raporlarının tarihsel araştırma, belgeleme ve koruma kararlarını bir araya getirir.
Tekkeye ilişkin mevcut durum fotoğrafları ve tarihsel belgeler.
Kaşgârî Tekkesi’nin tarihçesi
Rapor kapsamındaki tarihsel araştırmaya göre tekke, devlet ricalinden Tersane Emini Yekçeşm Hacı Murtaza Efendi tarafından Nakşibendiyye’ye bağlı cami-tekke olarak 1744–1745 yıllarında tesis edilmiştir. Cami-tevhidhane, harem, selâmlık, derviş hücreleri, şadırvan, kuyu ve diğer müştemilatla birlikte tasarlanan yapının ilk postnişini, Kaşgarlı Hâce Abdullah Nidaî Efendi olmuştur.
Tekke, kuruluşunu izleyen yüzyıllarda ekler, onarımlar ve yenilemelerle gelişmiştir. Kaşgârî Abdullah Efendi’nin kabri üzerine türbe inşa edilmiş; III. Selim döneminde Şeyh İsa Geylanî için ikinci bir türbe yaptırılmıştır. Cami-tevhidhanenin 19. yüzyılın ikinci çeyreğinde, harem-selâmlık ve diğer bölümlerin ise aynı yüzyılın ikinci yarısında yenilendiği raporda aktarılmaktadır.
1925 sonrasında cami-tevhidhane yalnızca cami işleviyle kullanılmaya devam etmiş; şadırvan avlusundaki kullanılmayan bazı ahşap bölümler 1962’de çökmüştür. Vakıflar eliyle cami-tevhidhane ve türbeler 1967’de, harem-selâmlık bölümü ise 1988’de onarılmıştır.
Tarihsel çevre, kitabe ve yapı ayrıntıları.
Kurucu Murtaza Efendi ve vakıf yapısı
Murtaza Efendi, Tersâne-i Âmire emîni ve cizye muhasebecisi olarak görev yapmış; tekkenin yanı sıra çok sayıda hayır kurumunun ve güçlü bir vakıf düzeninin oluşmasına katkı sağlamıştır. Vakfiye kayıtlarında tekke, mescid, mektep, konutlar, dükkânlar, hamamlar ve çeşitli gelir kaynaklarıyla desteklenen kapsamlı bir vakıf sistemi anlatılır.
Kuruluş döneminde tekkede şeyhe ve dervişlere ayrılmış odalar, mescid, yemek mekânı ve hizmet birimleri bulunuyordu. Vakfiye, görevli ücretleri ile yemek, aydınlatma ve bakım giderlerinin nasıl karşılanacağını; kurumun devamlılığının nasıl güvence altına alınacağını ayrıntılı biçimde tarif eder.
Vakıf kayıtları, rölöve tespitleri ve yapı bileşenleri.
Rölöve, restitüsyon ve restorasyon yaklaşımı
Rölöve çalışması; cami-tevhidhane, türbeler, harem-selâmlık bölümleri ve avlu öğelerinin mevcut durumunu plan, cephe, kesit ve ayrıntı çizimleriyle belgeler. Restitüsyon kararları, tarihsel kaynaklar, vakfiye bilgileri, eski fotoğraflar ve yerinde tespitler birlikte değerlendirilerek üretilmiştir.
Restorasyon yaklaşımı, yapının tasavvuf ve vakıf kültürü içindeki çok katmanlı tarihini korumayı; özgün mimari öğeleri, malzeme özelliklerini ve mekânsal ilişkileri yaşatmayı hedefler. Bu sayfadaki içerik, raporda yer alan tespit ve proje kararlarını açıklar; güncel uygulama durumuna ilişkin bir beyan değildir.
Restitüsyon ve restorasyon kararlarına ilişkin çizim ve belgeler.
Bu yayının dayandığı rölöve, restitüsyon ve restorasyon raporları Taksim Yapı tarafından hazırlanmıştır.