Kaptan Paşa Camii, Eyüp Vapur İskelesi karşısında İskele Caddesi üzerinde, Kızıl Mescit Sokağı karşısında yer alır. Çevri Usta, Hacı Mahmud ve Büyük İskele Camii adlarıyla da anılan yapı için hazırlanan rölöve, restitüsyon ve restorasyon raporları; tarihsel gelişimi, mevcut durumunu ve koruma kararlarını birlikte ele alır.
Kaptan Paşa Camii’ne ilişkin genel görünüşler ve belgeleme çalışmaları.
Tarihçe
Hadîkatü’l-Cevâmi kayıtlarına göre Eyüp İskelesi Mescidi’nin banisi, İbrahim Han-zâdeler’in kethüdalık hizmetinde bulunmuş Gürcü asıllı El-Hac Mahmud Ağa’dır. Yapının 975 (1567) tarihli ilk döneminden sonra Çevri Usta’nın malıyla yenilendiği; üçüncü kez ise Bahriye Nazırı Bozcaadalı Hasan Hüsnü Paşa tarafından 1900 yılında yeniden yapıldığı raporda aktarılır.
1900 tarihli yenilemede ahşap yapı kâgir malzemeyle yeniden inşa edilmiş, minare de bu dönemde eklenmiştir. Giriş kapısı üzerindeki dört satırlık kitabe, Şair Refet Efendi’ye ait olup Hasan Hüsnü Paşa’nın 1318 (1900) tarihli yapımını belgelemiştir. Caminin altında yer alan çeşme ile geçmişte vakıf geliri olarak kullanılan dükkânlar, yapının sosyal ve işlevsel geçmişinin parçalarıdır.
Yapının cepheleri, iç mekânı ve mimari ayrıntıları.
Rölöve bulguları
Rapor, yaklaşık 13,00 × 8,80 metre ölçülerindeki iki katlı, kesme taş duvarlı kâgir yapıyı rölöve çalışmasıyla belgeler. Kuzey cephesindeki iki kollu merdiven, kapalı son cemaat bölümü, minare kürsüsü ve kadınlar mahfiline ulaşan ahşap merdiven, yapının başlıca mekânsal öğeleridir.
Harim kare planlıdır; içte kubbe, dışta kırma çatı ile örtülüdür. Kubbe, tavan, minber ve vaiz kürsüsündeki kalem işi ve ahşap işçiliği öne çıkan niteliklerdendir. Zemin katın güncel abdestlik ve lojman düzeni ile cephedeki pencere değişiklikleri, yakın dönem müdahaleleri arasında değerlendirilmiştir.
Yapıda kesme taş yüzeylerde çatlak, malzeme kaybı ve kirlenme tespit edilmiştir. Doğu avlu duvarına yaslanan abdestlik üst örtüsü de cephenin algılanmasını etkileyen bir unsur olarak raporda kayda geçirilmiştir.
Rölöve, restitüsyon ve restorasyon kararlarına ilişkin çizim ve belgeler.
Restitüsyon ve restorasyon yaklaşımı
Yapının erken dönemine ilişkin sınırlı veri nedeniyle restitüsyon projesi, 1900 tarihli yapım evresi; yazılı ve görsel belgeler ile yapıdaki izler esas alınarak hazırlanmıştır. Zemin kattaki geç dönem bölücüler kaldırılarak kaynaklarda belirtilen dükkân düzeninin yeniden değerlendirilmesi; vitrin boşluklarının, ahşap doğramaların ve bazı cephe öğelerinin belgelere göre ele alınması öngörülmüştür.
Restorasyon kararları; taş cephelerin uygun yöntemlerle temizlenmesi ve tümlenmesi, çatı ile ahşap tavan sisteminin korunması, bozulmuş kalem işlerinin uzmanlarca onarılması, doğramaların projeye uygun yenilenmesi ve çatlakların yerinde uzman değerlendirmesiyle ele alınmasını kapsar. Bu sayfadaki içerik, raporun tespit ve proje kararlarını sunar; güncel uygulama durumuna ilişkin bir beyan değildir.
Bu yayının dayandığı rölöve, restitüsyon ve restorasyon raporları Taksim Yapı tarafından hazırlanmıştır.