İznik Surları restorasyon projesi, Lefke Kapı’dan Yenişehir Kapı yönüne uzanan yaklaşık 275 metrelik kesimdeki ilk dokuz burç ile sur duvarını bütüncül bir koruma yaklaşımıyla ele alıyor. Bu yazı; 3 Temmuz 2017 tarihli restorasyon raporu esas alınarak, 7 Aralık 2016 tarihli malzeme analizleri ve 9 Eylül 2016 tarihli rölöve-görsel belgeleme dosyasıyla karşılaştırmalı biçimde hazırlandı.
Proje özeti
- Alan: Lefke Kapı–Yenişehir Kapı yönündeki ilk 9 burç ve sur duvarı
- Proje uzunluğu: yaklaşık 275 metre
- Temel ilke: en az müdahale, mevcut özgün dokunun korunması ve belgesiz tamamlamadan kaçınma
- Başlıca çalışmalar: bitki ve toprak temizliği, çatlak onarımı, derz ve harç uygulamaları, duvar üstü koruması, drenaj ve çevre düzenlemesi
Projenin kapsamı ve kaynakları
İznik Surları restorasyon projesi, Lefke Kapı’dan Yenişehir Kapı’ya doğru ilerleyen ilk dokuz burç ile bunları birbirine bağlayan duvar bölümünü kapsar. Raporlarda bu kesimin uzunluğu 275 metre olarak belirtilir. Alan; farklı yapım dönemlerinin, onarımların, malzeme değişimlerinin ve çevresel etkilerin aynı anda okunabildiği karmaşık bir koruma problemidir.
Değerlendirme yapılırken en güncel ve kapsamlı belge olan 3 Temmuz 2017 tarihli restorasyon raporu ana kaynak kabul edildi. 7 Aralık 2016 tarihli rapordaki laboratuvar temelli harç önerileri teknik doğrulama amacıyla, 9 Eylül 2016 tarihli 102 sayfalık dosya ise rölöve ve görsel belgeleme kaynağı olarak kullanıldı. 26 Ağustos 2016 adını taşıyan diğer PDF, sayfa ve görsel sayısı bakımından 9 Eylül dosyasıyla aynı belgeleme setinin yakın bir sürümüdür.
İznik Surları’nın tarihsel katmanları ve koruma statüsü
İznik Surları; Helenistik, Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinin izlerini bir arada taşıyan çok katmanlı bir savunma yapısıdır. Dört ana kapı, ikincil geçişler ve çok sayıdaki burç, tarih boyunca değişen güvenlik ve kentleşme gereksinimlerine göre onarılmış ya da yeniden biçimlendirilmiştir. Bu nedenle yapıyı tek bir döneme ait homojen bir mimari eser gibi değil, ardışık müdahalelerin oluşturduğu tarihsel bir belge olarak okumak gerekir.
Surlar, Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulunun 11 Mart 1972 tarihli ve 6318 sayılı kararıyla anıtsal eser olarak tescil edilmiştir. Proje alanı ayrıca 1. derece arkeolojik sit içinde yer alır. Raporun farklı bölümlerinde toplam sur çevresi için 4.790 ve 4.970 metre olmak üzere iki ayrı değer verildiğinden, burada daha temkinli bir anlatımla surların kenti yaklaşık 5 kilometre boyunca çevrelediği ifade edilmiştir.
İznik’in daha geniş tarihsel bağlamı için UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ndeki İznik kaydı ile T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı’ndaki İznik Surları sayfası incelenebilir.
Restorasyonun ana yaklaşımı: minimum müdahale
Projenin ana kararı, sur ve burçların günümüze ulaşan biçimini korumak; özgün malzemeyi mümkün olduğunca yerinde tutmak ve yalnızca yapısal güvenlik ile uzun vadeli korunma için gerekli müdahaleleri yapmaktır. Restitüsyon verilerinin kesin olmadığı üst kotlarda varsayıma dayalı tamamlama önerilmez. Böylece yeni eklerin tarihsel belge değerini zayıflatmasının önüne geçilir.
- Özgün duvar örgüsü, harç ve sıva kalıntıları mümkün olduğunca korunur.
- Yeni taş veya tuğla kullanılması gereken yerler, özgün dokuya uyumlu fakat ayırt edilebilir biçimde ele alınır.
- Taşıyıcı bütünlüğü etkileyen büyük kesit kayıplarında tamamlamalar mevcut yüzeyden yaklaşık 1 santimetre içeride bırakılır.
- Yeterli belge bulunmayan burç kaplamaları ve üst kotlar yeniden inşa edilmez.
- Bütün müdahaleler uygulama sırasında uzman denetimi ve yerinde gözlemle kesinleştirilir.
İznik Surları restorasyon projesinde önerilen müdahaleler
Sur duvarları yaklaşık 3,60 metreyi bulan kalın kesitleri, kaba yonu taş örgüsü ve yer yer tuğla hatıllarıyla burçlardan farklı bir yapım tekniği gösterir. Öncelik; duvar üstlerinde biriken toprak ve bitkilerin uzaklaştırılması, boşalmış derzlerin uygun harçla tamamlanması ve yağmur suyunun yapı içine girmesini önleyecek koruyucu üst yüzeyin oluşturulmasıdır. Duvar üstü koruması dışa doğru hafif eğimli tasarlanmalı, suyu göllendirmeden yapıdan uzaklaştırmalıdır.
Raporda çatlaklar genişliklerine göre iki grupta değerlendirilir. Yaklaşık 4 santimetreye kadar olan çatlaklarda, özgün malzemeyle uyumlu enjeksiyon harcı önerilir. Daha geniş çatlaklarda ise çatlağın çevresindeki sınırlı bir örgü bölümü kontrollü biçimde sökülür, uyumlu taş ve tuğlayla yeniden örülür ve ardından enjeksiyon yapılır. Bu eşik mekanik bir reçete değil; uygulama öncesi statik ve malzeme değerlendirmesini yönlendiren bir proje ölçütüdür.
İznik Surları restorasyon projesinde burçların korunması
Burçlarda moloz taş dolgu, tuğla kaplama ve farklı dönemlere ait onarım izleri birlikte görülür. Kaybolmuş fakat taşıyıcı işlevi bulunmayan tuğla kaplamaların tümüyle tamamlanması önerilmez. Bunun yerine açığa çıkmış dolgunun sağlamlaştırılması, gevşek bölümlerin kontrollü biçimde alınması ve derzlerin uygun harçla onarılması hedeflenir. Taşıyıcı sistemin sürekliliğini bozan kayıplarda ise yalnızca gerekli ölçüde kısmi tamamlama yapılır.
Burçların zemin kat odalarında sağlam sıva korunur. Duvar yüzeyinden ayrılmış fakat yerinde duran sıva tabakaları mikro enjeksiyonla desteklenir; eksik bölgeler laboratuvar analizleriyle belirlenen özgün dokuya uyumlu karışımla tamamlanır. Giriş kemerlerindeki kayıplar da yapısal süreklilik ve okunabilirlik için sınırlı biçimde ele alınır.
İznik Surları restorasyon projesinde drenaj ve çevre düzenlemesi
Duvarın arka bölümünde biriken toprak, sura dışa doğru basınç uygulamakta ve nem sorununu artırmaktadır. Rapor, yüksek dolgunun kontrollü biçimde azaltılmasını; ancak tarihsel katmanlara zarar verecek geniş kapsamlı bir kot düşürme işleminden kaçınılmasını önerir. Arkeolojik veri ihtimali bulunan alanlardaki kazılar müze denetiminde yürütülmeli, farklı seviyeler arasında erişim gerektiğinde geri alınabilir rampalar kullanılmalıdır.
Yüzey suyunu uzaklaştırmak için geçirimsiz sert döşemeler yerine çakıl yürüyüş hattı, uygun eğimler, oluk taşları ve ana drenaj sistemine bağlantı öngörülür. Dış sur boyunca yaklaşık 2 metrelik koruma bandının tarımsal kullanımdan arındırılması, bu hattın çakıl yüzeyli bakım ve ziyaret güzergâhı olarak düzenlenmesi önerilir. Surlara bitişik kaçak yapılaşmaların kaldırılması da yapının algılanması ve korunması açısından önemlidir.
Temizlik ve biyolojik oluşumların giderilmesi
Bitki kökleri duvar boşluklarını büyütüp harcı zayıflatabildiği için temizlik yalnızca yüzeydeki gövdenin kesilmesiyle sınırlı tutulmaz. Uygun herbisit uygulamasıyla kök sistemi etkisiz hâle getirildikten sonra, gevşemiş parçalar özgün dokuya zarar vermeden alınır. Yosun, mantar ve benzeri biyolojik oluşumlarda biyosit kullanımı öngörülür. Yüzey kirleri düşük basınçlı, yaklaşık 1 barlık suyla temizlenir; dirençli lekelerde kontrollü kâğıt hamuru kompresleri kullanılabilir.
İznik Surları restorasyon projesinde uyumlu harçlar
İznik Surları restorasyon projesi için hazırlanan 7 Aralık 2016 tarihli malzeme değerlendirmesi, tek tip bir onarım harcı yerine farklı yapı bölümlerine özgü karışımlar önerir. Aşağıdaki oranlar hacim esaslı proje tariflerinin sadeleştirilmiş özetidir; uygulamada agrega özellikleri, tane dağılımı, renk ve dayanım değerleri yerinde denemelerle doğrulanmalıdır.
| Uygulama bölgesi | Önerilen temel bileşim |
|---|---|
| 8 No’lu burç zemin kat iç sıvası | 1 ölçü NHL 3.5 doğal hidrolik kireç, 1,5 ölçü 5 mm altı agrega, 1,5 ölçü 5 mm altı tuğla kırığı ve tozu |
| Dış burç duvar örgüsü | 1 ölçü dinlendirilmiş hava kireci, 1,25 ölçü 7 mm altı kireçtaşı, 1,75 ölçü 7 mm altı tuğla kırığı |
| 1, 4, 5 ve 8 No’lu burçların iç duvarları | 1 ölçü hava kireci, 0,25 ölçü puzolan, 0,75 ölçü agrega, 1 ölçü kireçtaşı, 1 ölçü tuğla kırığı |
| 1, 4 ve 6 No’lu burçlarda derz | 1 ölçü hava kireci, 1 ölçü kireçtaşı, 2 ölçü tuğla kırığı |
Değerlendirme
İznik Surları restorasyon projesi, anıtı yeniden üretilecek eksik bir biçim olarak değil, farklı dönemlerin izlerini taşıyan arkeolojik ve mimari bir belge olarak ele alır. Önerilen müdahaleler; yapısal sorunların giderilmesini, su ve bitki kaynaklı bozulmanın kontrol altına alınmasını ve ziyaretçi erişiminin tarihsel dokuya zarar vermeden düzenlenmesini birlikte düşünür. Bu yaklaşım, uygulama sırasında yapılacak yeni gözlem ve analizlere açık olduğu ölçüde korumanın sürekliliğini sağlayabilir.
Benzer koruma raporları ve uygulama yazıları için sitenin Restorasyon Projeleri ve Uygulamaları arşivine göz atabilirsiniz.
Kaynak notu ve seçilmiş kaynakça
Kaynak notu: Bu yazı, Bursa Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü için hazırlanan 3 Temmuz 2017 tarihli restorasyon raporu esas alınarak; 7 Aralık 2016 tarihli malzeme analiz özeti ve 9 Eylül 2016 tarihli rölöve-görsel belgeleme setiyle karşılaştırılarak derlenmiştir. Görseller aynı proje raporundan alınmıştır.
- Clive Foss, İznik’in Bizans Surları 260–1330, Tarih Boyunca İznik, Simurg, 2004.
- A. M. Schneider ve W. Karnapp, Die Stadtmauer von Iznik (Nicaea), Berlin, 1938.
- Sencer Şahin, Katalog der antiken Inschriften des Museums von Iznik ve Nikaia üzerine ilgili çalışmalar.
- Haluk Abbasoğlu ve İnci Delemen, “Antik Nikaia’dan Günümüze Kalanlar”, Tarih Boyunca İznik, 2004.
İznik Surları Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Raporu — 09.09.2016
Aşağıda, Lefke Kapı’dan Yenişehir Kapı’ya giden ilk 9 burç ve sur duvarına ait 09.09.2016 tarihli, 102 sayfalık proje raporunun tamamı yer almaktadır. Belgenin metni, paftaları, fotoğrafları ve sayfa düzeni değiştirilmeden yayımlanmıştır.
Belge bilgisi: Bursa Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü için hazırlanan İznik Surları Lefke Kapı–Yenişehir Kapı arasındaki ilk 9 burç ve sur duvarı rölöve, restitüsyon ve restorasyon raporu. Rapor tarihi: 09.09.2016.