Clifton Yalısı: Kandilli’de Kaybolan Bir İngiliz Yalısının Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Projesi

Proje raporunda aktarılan tarihsel araştırmaya göre, 1853-1856 Kırım Savaşı sırasında İstanbul’a gelen İngiliz iş insanı Hanson, savaş sonrasında ailesini de getirerek Kandilli’de bir yalı yaptırdı. İstanbul’u seven Hanson ailesi, İngiltere’deki dostları Cliftonları da İstanbul’a davet etti. Mesleği avukatlık olan George Clifton için İngiltere Konsolosluğu’nda görev bulunduğu, ailenin Kandilli’de yaşamayı tercih ederek Vaniköy yönünde, burundan önce gelen kâgir yalıyı satın aldığı aktarılmaktadır.
Clifton Yalısı’nın yaklaşık 1890 yılında, İngiliz zevk ve ölçülerini bilen bir İngiliz mimar tarafından inşa edildiği kabul edilmektedir. 19. yüzyılda İstanbul’da çalışan İngiliz mimarlar arasında William James Smith, George Edmund Street, Charles Henry Holden, Bradbury Wilkinson, Sir Charles Barry ve Henry Percy Adams gibi isimler bulunur. Yapının tarihi ve İngiliz mimarlık karakteri nedeniyle proje raporunda Henry Percy Adams ihtimalinden söz edilmiştir. Ancak bunu doğrulayan yazılı bir belgeye ulaşılamadığı için mimarın kimliği kesinleştirilemez. Bilimsel açıdan doğru tutum, olasılığı kaydetmek fakat atfı kesin bilgi gibi sunmamaktır.
Clifton ailesinin Kandilli’deki gündelik hayatı, gençlik yıllarının yirmi altı senesini bu çevrede geçiren Dorina L. Neave’in anılarından izlenebilmektedir. Yalının denize bakan terası, fırtınalı Boğaz günleri, kıyıdan geçen gemiler, aile eşyaları, Amadeo Preziosi tabloları ve silah koleksiyonu bu anlatıların parçalarıdır. Bu hatıralar yapıyı yalnız mimari bir nesne olmaktan çıkarır; 19. yüzyıl sonu Kandilli’sindeki çok kültürlü hayatın iç mekânlarına ve aile yaşantısına açılan bir belgeye dönüştürür.

Dorina L. Neave’in aktardığına göre yalının bir bölümü Şubat 1890’da yangın geçirdi. Alevlerin ve dumanın tuğla baca, kiremit ve duvarlardan yükseldiği, kıyının karşısından olayın izlendiği, çok sayıda insanın yardım için bahçeye dolduğu ve tulumbacıların yoğun biçimde çalıştığı anlatılır. Tonlarca su kullanılmasına rağmen çatı ve duvarların bir bölümü zarar gördü. Bununla birlikte yangın yapıyı tamamen ortadan kaldırmadı; aile aynı gün içinde etkilenmeyen salonlarda yeniden bir araya gelebildi.
Onarımın yaklaşık üç ay sürdüğü, bu sırada ailenin Kandilli sırtlarında başka bir evde kaldığı ve yangından bazı sanat eserleriyle aile koleksiyonunun kurtarıldığı aktarılmaktadır. Bu ilk yangın sonrasında yalı esaslı bir onarım geçirdi ve Clifton ailesi yapıda yaşamayı sürdürdü.
Yalının yok olmasına neden olan ikinci büyük yangın için proje dosyalarında iki farklı tarih vardır. Restitüsyon raporunun tarihçe bölümü 1916 yılını ve I. Dünya Savaşı sırasında Boğaz’dan geçen bir tankerin infilakıyla denize yayılan petrolün kıyı yapılarını tutuşturmasını anlatır. Restorasyon raporunda ise tarih 1925 olarak geçer. Rölöve raporu da kaynakların 1916 ve 1925 arasında ayrıldığını açıkça kaydeder. Bu nedenle elde yeni ve kesin bir birincil belge olmadan tarihlerden birini mutlak doğru ilan etmek doğru değildir.
Her iki anlatının ortak noktası, denize yayılan yanıcı maddenin kıyı boyunca yangını büyüttüğü ve Clifton Yalısı’nın da aralarında bulunduğu çok sayıda ev ve yalının harap olduğudur. 1927 tarihli hava fotoğrafında yangın sonrası boşlukların ve henüz yeniden yapılaşmamış kıyı parçalarının okunabilmesi, felaketin Kandilli sahil dokusu üzerindeki ölçeğini göstermektedir.

Mevcut betonarme yapının altında ve içinde kalan duvarların hangilerinin Clifton Yalısı dönemine ait olduğunu belirlemek için tarihî fotoğraflar ile yerinde malzeme araştırması birlikte kullanıldı. Alman Arkeoloji Enstitüsü arşivinden alınan fotoğraflar, yapının kuzey yönünde komşu parsele doğru devam ettiğini ve ana kütlenin dışında bodrum kotunda başka hacimlerin bulunduğunu gösteriyordu.
Rölövede B13 ve B20 olarak adlandırılan mekânların belirli duvarlarında sıva raspası yapıldı. Açılan yüzeylerde, kayıkhane duvar ve tonozlarında görülen delikli harman tuğlasıyla aynı nitelikte malzeme tespit edildi. Raporlarda tuğla boyutları yaklaşık 21-22 santimetre uzunluk ve 6-7 santimetre kalınlık aralığında kaydedilmiştir. Malzeme, örgü karakteri ve ölçü benzerliği, bu duvarların kayıkhane ile aynı yapım dönemine ait olduğu yönündeki değerlendirmeyi güçlendirdi.
Bu tespit yalnız bir malzeme incelemesi değildir. Restitüsyon planının parsel içinde nereye oturacağı, bodrum katın hangi doğrultuda genişlediği ve ana yapıyla müştemilat arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağı doğrudan bu duvarların özgünlüğüne bağlıdır. Böylece arşiv fotoğrafında görülen fakat üst yapısı ortadan kalkmış bölümler, mevcut duvar izleriyle mekânsal olarak karşılaştırılabildi.

Rölöve ve restitüsyon projeleri İstanbul VI Numaralı Koruma Bölge Kurulu tarafından onaylanan yapı, raporda ikinci grup tarihî eser olarak tanımlanmıştır. Restorasyon projesinde parsel içindeki oturum, dış cephe mimarisi, kütle ve gabari restitüsyon kararlarına uygun biçimde korunmuştur. Günümüze ulaşan bodrum kat özgün duvarları proje içinde muhafaza edilmiştir.
Üst yapının tarihî kaynaklarda kâgir olduğunun belirlenmesine rağmen, çağdaş taşıyıcı sistem gereksinimleri nedeniyle dış cephe karakterini değiştirmeyecek biçimde betonarme sistem önerilmiştir. Bu yaklaşımda tarihî görünüşün aynen korunması ile iç planın günümüz kullanım ihtiyaçlarına cevap vermesi arasında bir denge kurulmaya çalışılmıştır.
Zemin kat ana girişi doğu cephesinden alınmış, girişin sağında katları bağlayan merdiven evi, solunda ıslak hacim, karşı aksında salon girişi düzenlenmiştir. Mutfak kuzey cephesine yerleştirilmiş ve salonla ilişkilendirilmiştir. Birinci katta üç oda, bunlara bağlı soyunma ve banyo bölümleri, çalışma ve oturma odaları planlanmıştır. Çatı katında iki oda ve özel banyolar oluşturulmuş, merdiven ile asansörün bu kata ulaşması sağlanmıştır.
Çatı katı döşeme kotunun yol seviyesinden yaklaşık 70 santimetre aşağıda kalması, doğu cephesindeki orta pencerenin şeffaf bir kapıya dönüştürülerek yol kotundan doğrudan erişim sağlanmasına imkân vermiştir. Bu girişin şeffaf malzemeyle yapılması, hem cephe karakterini mümkün olduğunca geri planda bırakmak hem de müdahalenin yeni dönem eki olduğunu dürüstçe göstermek amacı taşır.
Bodrum katta iki kayıkhane bölümü orta aksta yeni bir açıklıkla ilişkilendirilmiştir. Kayıkhanenin arka bölümü hizmetli odası, batı terasa bakan hacim ikinci salon olarak değerlendirilmiştir. Restitüsyonda müştemilat olarak tanımlanan bölüm misafir odası işleviyle ele alınmış, bodrum ve üst kotta iki ayrı mekân düzenlenmiştir.
Pencere ve kapı detaylarının, saçak altı silmelerinin, payandaların, kat silmelerinin ve balkon korkuluklarının restitüsyon ve restorasyon proje detaylarına uygun olarak üretilmesi öngörülmüştür. Böylece dışarıdan algılanan tarihî cephe düzeni, günümüz kullanımının gerektirdiği iç mekân ve taşıyıcı sistem çözümlerinden ayrıştırılmıştır.

Bu yazı, Taksim Yapı’nın Clifton Yalısı için hazırladığı dönem, rölöve, restitüsyon ve restorasyon raporları ile bu raporlarda kullanılan görsel belgelere dayanır. Metin hazırlanırken raporlardaki yazım ve OCR hataları düzeltilmiş, fakat doğrulanamayan mimar atfı ve yangın tarihi gibi tartışmalı noktalar kesin bilgiye dönüştürülmemiştir.